De ketters en hun memes

Memetics, het onderzoeksgebied van informatiestromen, bestond al lang voor het internet, maar een Vlaams gerechtshof ging tegen langbestaande kennis in toen het vorige week een nieuwe kaste creëerde van digitale ketters. Een 30-jarige politicus en voormalig parlementslid, Dries Van Langenhove, kreeg onder meer een jaar gevangenisstraf voor zijn deelname aan een Facebook-groep waarin memes werden gedeeld. Hij had zelf geen memes gedeeld. Enkele van zijn vrienden kregen ook straffen. De juridische beslissing gaat in tegen langbestaande wetenschappelijke ideeën over open samenlevingen, en kan gezien worden als een poging om een laatste laag controle te leggen bovenop al zwaar gecontroleerde digitale informatiestromen.

De vervolging maakt het misleidende gebruik van het woord ‘meme’ extra belangrijk. Bioloog Richard Dawkins schreef in 1976 als eerste over memes. Het Griekse woord ‘mimeme’ (geïmiteerd ding) leidde hem naar het woord ‘meme’ als wederhelft van ‘gene’ (gen): beiden zijn signalen van kopieerbare informatie die zichzelf vermenigvuldigen door middel van natuurlijke selectie. Een meme is een idee, traditie, stijl, gedraging of ander geëvolueerd cultureel signaal. In 2013 schreef Wired over “de kaping” van het woord en Dawkins legde uit dat online memes verschillen, omdat deze door mensen worden verzonnen en gekopieerd. Hij noemde echter niet het vergaande gevolg dat er in de digitale wereld geen natuurlijke cohesie en context bestaat. Een digitale klok, bijvoorbeeld, laat niet de cirkel met twaalf uren zien. Met andere woorden, alle digitale berichten, tweets, posts, likes enzovoorts zijn memes, en de afwezigheid van natuurlijke context vergroot de risico’s voor het mensenrecht vrijheid van informatie als rechters deze kunstmatig gescheiden signalen kunnen bestraffen als misdaden.

Overheden en Big Tech onderzoeken elke mogelijkheid om hun controle te vergroten over de inhoud, snelheid, verspreiding, stromingsrichtingen én de weergave van online data: dit zijn de elementen die enigszins lijken op de context van natuurlijke memes en genen. Binnen de lagen van informatiestromen, zo onthulde Edward Snowden, kunnen zij online ervaringen manipuleren op individueel niveau, en offline oefenen zij de meeste invloed uit: de Shannon-formule uit 1948 laat zien dat in tijden van onzekerheid en onvoorspelbaarheid de snelheid van informatiestromen enorm toeneemt. Onrust is de primaire drijfveer achter de groei van informatiestromen die binnen steeds kortere tijdsspannen verdubbelen.

Terwijl de moderne mens weerbaar probeert te blijven in de digitale aanval van commercials, clickbait, pop-ups, propaganda, indoctrinatie en ‘memes’, wijst de Vlaamse justitie naar digitale ketters. Zo lang grondrechten op de onderhandelingstafel liggen zal de onzekerheid over de juridische risico’s van het internet blijven groeien onder schrijvers, denkers, kunstenaars en anderen. Sommigen hebben hun werk offline gehaald en nieuwere publicaties zoals Gezond Verstand verschijnen niet voor niets alleen gedrukt.

De prijs van gemanipuleerde en begrensde informatiestromen is grotere ongelijkheid. Uitvinder en filosoof Richard Buckminster Fuller (1895-1983) legde in detail uit hoe de verspreiding van informatie direct leidt tot de verspreiding van welvaart en welzijn. Psycholoog, comedian en schrijver Robert Anton Wilson (1932-2007), beargumenteerde begin jaren tachtig dat geen enkele meme nadelig voor je kan zijn, hoe fundamentalistisch en dogmatisch deze ook mag overkomen, omdat het enige risico niet in de informatie ligt maar in het gedrag en de handelingen van de ontvanger.

Tenzij men is gehypnotiseerd en alle informatie dogmatisch accepteert, kan het menselijke bewustzijn alle informatie van meerdere kanten bekijken terwijl het informatie ontleedt, combineert en verwerpt. Het kan één deur openen om te zien wat erachter ligt, en deze weer sluiten als het niet is geïnteresseerd. Als de informatie crimineel gedrag weergeeft, hoewel dit door AI minder verifeerbaar is, dan kan dat gedrag bestraft worden, maar als het over informatie gaat, zo omschreef Wilson, heeft de menselijke geest een ‘reality labyrinth’ nodig in plaats van een ‘reality tunnel.’

Het besluit van de Vlaamse rechtbank is onverenigbaar met één beroemd idee dat door veel wetenschappers, elk in hun eigen onderzoeksgebied, is bevestigd, van Galileo tot Einstein tot Donald Hoffman. Het werd door filosoof Alfred Korzybski (1879-1950) in zijn boek ‘Science and Sanity’ uit 1933 op een begrijpelijke manier omschreven als ‘de kaart is niet het gebied,’ ofwel, de betekenis van een meme ontstaat altijd door de reactie van de ontvanger, nooit door de intentie van de zender, ketter of niet.

Dit artikel verscheen in het Engels op Old Revolutions.