Weten we dat het kerst is?

Het is deze maand veertig jaar geleden dat de Ierse singer-songwriter en politiek activist Bob Geldof Do they know it’s Christmas? uitbracht. Het liefdadigheidslied, ingezongen door de grootste artiesten van die tijd, bracht acht miljoen pond op voor Ethiopië, dat destijds werd geteisterd door hongersnood. Het nummer is ondanks vele controverses (het zou racistisch zijn want “hoezo weten ze in Afrika niet wat kerst is?”) nog altijd elk jaar op alle radiostations te horen, net als elke andere kerstklassieker die waarschijnlijk pas met de uitroeiing van de mens in definitieve vergetelheid zal raken.

Geldofs feed the world-boodschap was misschien wel de aftrap van de decadente (pop)cultuur rondom kerst, het morele handelen dat we ‘de kerstgedachte’ zijn gaan noemen. Naar de kerk hoefde je niet meer. Derdewereldsymboliek, borstklopperij, sentimentalisme en elitaire, feel good ‘vrijgevigheid’ namen de overhand, zoals we ook zagen met het typisch Nederlandse 3FM Serious Request, beter bekend als het ‘Glazen Huis’. In deze seculiere kerststal van de moderne tijd sloten dj’s en andere BN’ers zich een week of twee op zonder eten om geld op te halen voor goede doelen, vaak grote ngo’s die vooral hun topfunctionarissen een goed gespekte kerst bezorgden. De massa smulde ervan.

Dit alles vind ik veel kwalijker en lelijker dan dat kerst ‘vooral een vreetfestijn’ zou zijn. “Vreten op aarde”, zoals we vroeger altijd grappend zeiden bij het proosten aan de kerstdis, heeft tenminste nog iets eerlijks. Heal the world sprak me nooit aan, al was het maar omdat je daarmee niet onschuldig je kalkoen naar binnen werkte. Die opgedrongen ballast verdroeg ik niet. Selectieve schuldgevoelens zijn het tegenovergestelde van morele bescheidenheid en nederigheid, wat ik veel beter bij kerst vind passen.

De nadruk leggen op licht in de duisternis, daarin ben ik het wel met de wereldverbeteraars eens. Maar dit ontspruit, ook in seculiere zin, nog altijd aan de christelijke overtuiging dat de hoop voor de wereld van buitenaf moet komen, dat kerst verlossing uit genade betekent. Dat is iets heel anders, of misschien wel het tegenovergestelde van moreel exhibitionisme, dat onszelf als brengers van dat licht in de ‘spotlight’ zet.

Dan gaan we onterecht uit van het idee dat liefde zal overwinnen en dat wij in staat zullen zijn een wereld van eenheid en vrede te creëren, dat wij de duisternis kunnen verbannen, met hongersnood kunnen afrekenen, als we maar samenwerken, zingen en geld ophalen. De mens vergeet voortdurend dat hij God niet is. De duisternis grijpt in dat misverstand gretig om zich heen, zo kunnen we wel stellen na veertig jaar de handen ineenslaan voor een betere wereld.

Kerst is daarom misschien wel het meest onsentimentele en realistische feest van het jaar. We hebben te vreten, we hebben het te doen met deze gebroken wereld, we kunnen het zelf niet oplossen, maar wel tot dat inzicht komen. Door het evangelie van Johannes te lezen bijvoorbeeld, waarin die hoop voor de wereld van buitenaf wordt aangereikt zonder inzamelingsacties, sterrenoptredens en een misplaatst geloof in het menselijk vermogen de duisternis uit te bannen. Weten ze wel dat het kerst is, is ook in een gedicht van schrijver Anton van Duinkerken gemakkelijk te beantwoorden. 

Elk weet het overal.
Omdat eenvoudigen verstaan
Wat door geen ingewikkeld zoeken
Noch lezen in geleerde boeken
Begrepen wordt of nagegaan,
Zijn herders toen in uwe stal
Geknield en hebben U aanbeden;
Dit is tweeduizend jaar geleden
En nog weet elk het overal.
Geen mens heeft ooit hun naam gemeld;
De rest van hun onschuldig leven
Is door geen wetenschap beschreven,
Wordt slechts aan kinderen verteld.