Hoe te reageren op antidemocratische machtsgrepen

Machtsmisbruik en een lage collectieve eigenwaarde zijn vaak gerelateerd. Dus, als De Mensen Der Nederlanden momenteel slaag krijgen voor een zwak moreel, probeert men dan eerst om het pak slaag te stoppen of gaat men eerst het moreel opkrikken?

Jaren geleden gaf een vriend van mij leiding aan een salesteam. Op een avond, tijdens een feestje, verscheen deze lange, luidruchtige jongen in een T-shirt dat hij die dag op kantoor had gedragen. Er stond een piratenschedel op met de zin ‘het slaan gaat door tot het moreel verbetert’. Dit is een oude bekende grap, met als meest waarschijnlijke bron een jaren ’60 cartoon van Gerald Scarfe (1936), die onder andere illustreerde voor Pink Floyd. Een groep mensen wordt daarin gestraft door hun baas totdat hun moreel verbetert, oftewel totdat zij meer zelfverzekerdheid, geestkracht, eigenwaarde, motivatie en een betere houding laten zien. Deze schijnbaar sadistische satire bevat een wijsheid die nuttig is bij de vraag hoe te reageren op de antidemocratische machtsgrepen om ons heen.

De slogan is grappig omdat het moreel vast niet zal verbeteren zo lang leiders hun mensen slaan. Elk team dat iets probeert te bereiken zal er verder gedemoraliseerd door raken, zowel door de aantijging een laag moreel te hebben als de daaropvolgende straf. De woorden impliceren dat de groep al verzocht heeft om het slaan te stoppen. En ten slotte, zoals bij alle humor, is er een kern van waarheid: het slaan stopt niet als het lage moreel het gevolg is van een zwaktebod.

In onze wereld zullen we hoe dan ook moeten blijven werken aan ons moreel, onze individuele en collectieve ‘raison d’état’, als we het slaan ooit willen laten stoppen. Wat een oneerlijke Catch-22 lijkt, heeft een ontsnappingsroute. De humor bewijst namelijk dat geen enkele macht, hoe krachtig ook, de menselijke intrinsieke motivatie volledig kan activeren of deactiveren, het kan alleen gedrag tijdelijk beïnvloeden. Hoog moreel in een salesteam omvat onder meer de telefoon oppakken en iets verkopen, wat goed is als er een innerlijke drijfveer is, maar slecht als het draait om het vermijden van een pak slaag. Veel menselijk gedrag komt voort uit pogingen om pijn te vermijden.

Een machtsvacuüm kan het moreel ten goede komen, zoals België floreerde omstreeks 2010, toen het zo’n twee jaar lang geen regering had, een wereldrecord. Toen ik als twintigjarige softball speelde, beschuldigde onze coach ons team van een zwak moreel en uiteindelijk liep hij met hopeloze woede bij ons weg. Daarna wonnen we wedstrijd na wedstrijd zonder coach, waarna onze coach terugkwam, wij hem terugnamen en vervolgens bleven we redelijk genoeg spelen. Helaas lopen de ongekozen supranationale wetgevers nog niet bij ons weg, waarschijnlijk omdat ze ons niet per definitie willen zien winnen.

Machtsmisbruik en een lage collectieve eigenwaarde zijn vaak, hoewel niet altijd, gerelateerd. Historicus Howard Zinn (1922-2010) benadrukte vaak dat volken die voor zichzelf opkomen een beschermende, defensieve kracht creëren. De voornaamste reden dat protesterende studenten onlangs bakstenen uit de straten van Amsterdam graaiden is dat de stad Amsterdam een laag moreel heeft. Als het Amsterdamse moreel hoger was geweest, dan zouden de studenten op een creatievere manier protesteren óf zij zouden achteraf op hun knieën de stenen een voor een terugleggen in het juiste patroon met een straathamer.

Moreel komt vanuit een verlangen naar actie of passiviteit, naar meedoen of terugtrekken, welke dan vermengt in een groepsdynamiek. Het verlangen om iets NIET te doen is even belangrijk als het verlangen iets te doen. Er kan veel zelfvertrouwen en moed bestaan in het niet doen van iets, of het weigeren van iets, als individu of als groep. Bij het inschatten van groepsmoreel maak je een interpretatie van de expressie van energetische dynamiek die elkaar symbiotisch beïnvloedt, zoals in een zwerm vogels. 

Dus, als De Mensen Der Nederlanden momenteel slaag krijgen voor een zwak moreel, probeert men dan eerst om het pak slaag te stoppen of gaat men eerst het moreel opkrikken? Na jarenlang te vaak nagedacht te hebben over de T-shirt slogan heb ik vier scenario’s onderscheiden:

1. Het moreel verbetert omdat het slaan stopt;
2. Het moreel is laag vanwege het slaan;
3. Het moreel is laag ondanks dat het slaan stopt;
4. Het moreel verbetert ondanks het slaan.

Sommige mensen wachten op scenario 1 terwijl ze klagen over scenario 2, maar het beste voor een écht weerbaar volk is natuurlijk scenario 4.

(tekst gaat verder onder de video)

De ‘Coconut Revolution’ van Bougainville in de jaren ’90 laat zien hoe dit in de praktijk kan gebeuren. Innerlijke, intrinsieke motivatie wordt toegepast ten behoeve van het grootste potentieel voor een volwaardig leven. Externe factoren nemen een secundaire plaats in, zelfs als deze factoren levensbedreigend zijn. Dieren doen dit consistent van geboorte tot de dood: Zij gebruiken én weerstaan de kansen en risico’s van de natuur en al hun gedrag is gericht op het vergroten van kansen op vrijheid voor zichzelf en hun groep. Het slaan gaat door terwijl het moreel verbetert.

Dit artikel verscheen in het Engels op Old Revolutions.