Hoe Jordan Peterson zijn vrije geest inwisselde voor moralistische aanvallen op ideeën

De Canadese ster-psycholoog Jordan Peterson waagde onlangs een poging om filosoof Karl Marx (1818-1883) te vergelijken met de duivel. Hij beledigde hiermee niet alleen de duivel, maar bracht ook definitief een einde aan zijn inzet voor het vrije woord.

Twee recente podcasts van Jordan Peterson zijn getiteld ‘De duivel en Karl Marx, Luciferiaans gedachtegoed’ en ‘Was Karl Marx een satanist?’ Twee donkere geesten belichaamd in één dode filosoof. Met dit perspectief voegt Peterson zich bij de groeiende groep mensen die lijden aan ideofobie, de angst voor ideeën. 

Door de filosoof aan te vallen in plaats van de mensen die zijn ideeën misbruiken voor misdaden, maakt Peterson een grote fout. De persoon Karl Marx aanvallen is eenvoudig, hij is al bijna 150 jaar dood, hij kan zichzelf niet verduidelijken en zeer weinig mensen hebben zijn schrijfsels begrepen. Maar zelfs als Peterson zich alleen op de inhoud van Marx’ ideeën zou richten zou hij al snel in problemen raken, want de meeste historiografie over Marx bestaat uit grote misvattingen.

Soms is Marx de persoon het onderwerp, soms Marx de denker, soms het ‘Marxisme’. Karl Marx en ‘Marxisme’ zijn twee verschillende dingen, en ze hebben elkaar nooit ontmoet. Kort nadat Marx overleed kon een handjevol mensen de verleiding niet weerstaan om zijn ideeën in beton te gieten, om ze neer te zetten als een ‘objectieve wetenschap’. In de woorden van historica Christina Morina: “het veranderde Marx’ theses in ‘Marxisme’, en een intellectueel wereldbeeld veranderde in een politieke overtuiging.” (The Invention of Marxism: How An Idea Changed Everything). Marx zou er niets mee te maken gehad willen hebben.

In 1946 verdedigde wetenschapper en uitvinder Wilhelm Reich (1897-1957) Marx tegenover opportunisten: “Ondertussen was hij overleden en kon hij zichzelf niet meer verweren tegen jou. Je begreep niet dat hij had herkend, in jouw werk, de levenskracht die waarden creëert. Je begreep niet dat zijn sociologie jouw samenleving wilde beschermen tegen jouw staat” (Uit: Listen, Little Man!).

Na bijna twee eeuwen van misvormingen wordt vaak vergeten dat Marx nooit iets of iemand de schuld heeft gegeven, zelfs niet de ‘kapitalist’. Mensen hebben zijn woorden geïnterpreteerd tot het niveau van hun eigen capaciteit tot begrip, en zo gebeurde het dat zijn ideeën werden misbruikt voor politieke schuldvragen en vingerwijzen. Omdat identiteitspolitiek, ofwel ‘woke’, draait om schuld, zou Marx er niets mee te maken gehad willen hebben.

Mensen hebben altijd de neiging gehad om het statische en het absolute in de filosofie in te brengen. Maar filosofie is nooit statisch of absoluut. De morele veroordelingen van Peterson zijn populair maar onjuist. Weinig dingen in de wereld zijn zo statisch en absoluut als Lucifer en Satan. Peterson laat nuance verdwijnen, promoot tribaal denken en verraadt zo zijn eerdere werk voor het vrije woord. Hij wisselt zijn verdedigingspositie als vrije geest in voor een aanvalspositie in het moralistische politieke domein, een beslissende keuze waarvan er geen weg terug is.

Het onvermogen van Peterson om het filosofische van het praktische te onderscheiden werd begin dit jaar duidelijk toen hij de cognitief psycholoog Donald Hoffman interviewde. 

Hoffman deed de wiskundige ontdekking dat de werkelijkheid zoals wij die ervaren nul procent kans heeft echt te zijn, en dat de werkelijkheid afhankelijk is van de waarnemer. Nederigheid in oordelen is dus geboden. Peterson, ondanks zijn briljante denkvermogen, kon dit niet bevatten. Het interview eindigde met Peterson in verwarring en de belofte Hoffman snel weer eens uit te nodigen.

Vrije denkers weten dat ideeën en woorden verbindingen zijn met de werkelijkheid, maar niet de werkelijkheid zelf. Taalkundige en filosoof Alfred Korzybski (1879-1950) omschreef dit als ‘de kaart is niet het gebied’ en in dichter T.S. Eliot’s woorden: ‘tussen het idee en de werkelijkheid valt de schaduw’. Het intellectuele domein is ongebonden en onbegrensd, anders zou vooruitgang in de vorm van uitvindingen, ontdekkingen en vergroting van bewustzijn, transcedentie, onmogelijk zijn. Morele aanvallen, veroordelingen en straffen behoren tot het domein van handelingen, niet gedachten. In een toekomstige podcast zou Peterson een bekende filosoof kunnen bespreken die hij op een engel vindt lijken, in dat geval kiest hij misschien wel zichzelf.

Dit artikel verscheen in het Engels op Old Revolutions.